De samenzwering van Claudius (Julius) Civilis.
(Schilderij van Rembrandt;
Nationalmuseum, Stockholm.)

De Bataven

vrienden van de Romeinen (maar niet altijd!)

Met de komst van de Romeinen eindigt voor Nederland de prehistorie en begint de geschiedenis. Want de Romeinen gingen over onze streken schrijven. Over het landschap, over wat er gebeurde en over de stammen die hier woonden. De bekendste stam is die van de Bataven*. Dat betekent ‘de beteren’, de supermannen zogezegd. Zij woonden in het oosten van ons rivierengebied. Hun stamgebied was de Betuwe.

De Romeinse geschiedschrijver Tacitus (spreek uit: Tásietus) schrijft dat de Bataven waren afgesplitst van de Chatten. Dat was een Germaanse stam die woonde in wat nu Duitsland is. Vervolgens hadden de Bataven zich in de Betuwe gevestigd. Met de komst van de Romeinen werd de Betuwe een stukje van het enorme Romeinse Rijk. De Romeinen waren echte regelneven. Ze maakten van het woongebied van de Bataven een Romeins departement: de civitas Batavorum. Zo’n civitas hoorde natuurlijk ook een bestuurscentrum te hebben, vonden de Romeinen, een hoofdplaats dus, en daarom stichtten ze waar nu Nijmegen ligt Oppidum Batavorum (‘Batavenburg’). Anders dan de naam doet denken, woonden er voornamelijk Romeinen en Gallo-Romeinen*. De Bataven zelf bleven liever in hun boerendorpjes wonen!

Ondanks dat de Bataven in het Romeinse Rijk woonden, mochten ze tot op zekere hoogte hun eigen gang gaan. Tacitus schrijft dat ze geen belasting hoefden te betalen aan de Romeinen. Wel moesten ze hulptroepen leveren aan het Romeinse leger. Ze hielpen bij de verdediging van de rijksgrens (de limes). De Bataven waren uitstekende ruiters en zwaardvechters. Het waren elitesoldaten. Zo bestond de lijfwacht van de verschrikkelijke keizer Nero voornamelijk uit Bataven en speelden Bataafse cohorten* een belangrijke rol bij de Romeinse verovering van Britannia (Engeland).

Maar echt tevreden met hun rol kunnen de Bataven niet zijn geweest, want in het jaar 69 kwamen ze onder aanvoering van Julius Civilis in opstand. Dit wordt de Bataafse Opstand genoemd, hoewel er ook andere stammen aan meededen. De opstand werd door een groot Romeins leger neergeslagen. Toch bleven de Romeinen ook na de opstand Bataafse hulptroepen gebruiken, al werden die voortaan uit voorzorg niet meer dichtbij huis gelegerd, maar in het buitenland, bijvoorbeeld aan de Donau en bij de Muur van Hadrianus in Brittannia.

Bij de Betuwse stad Tiel hebben archeologen twee Bataafse nederzettingen opgegraven. Ze vonden er veel Romeinse voorwerpen, waaronder munten en militaria: voorwerpen die te maken hebben met het leger, zoals stukken van een militaire uitrusting en fragmenten van zwaarden. Hieruit concludeerden ze dat de Bataafse soldaten na hun diensttijd in het Romeinse leger terugkeerden naar hun boerendorpjes. De Bataven woonden in woon-stalhuizen. Dat zijn boerderijen waar mens en dier onder hetzelfde dak leven, dus waarbij het vee niet in een apart stalgebouw staat. Hun boerderijen hadden rieten daken en met leem bestreken wanden van gevlochten takken. De Bataafse boerderijen waren dus niet van steen, zoals de Romeinse herenboerderijen (de villa’s). Toch denken archeologen dat de Bataven tot op zekere hoogte geromaniseerd waren, d.w.z. zich als Romeinen waren gaan gedragen.

Omstreeks 250 vielen Germaanse stammen het Romeinse gebied binnen. Waarschijnlijk zijn de Bataven toen uit de Betuwe verdreven. We weten niet goed wat er met hen gebeurd is. Vermoedelijk zijn ze opgegaan in de Franken. Dat was een verbond van verschillende Germaanse stammen. Maar de Bataven zijn niet vergeten. In de 17e eeuw (in de tijd van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden) werden ze zelfs een ‘voorbeeldvolkje’! Hun opstand tegen het machtige Rome werd vergeleken met de opstand tegen het machtige Spanje, dus met de Tachtigjarige Oorlog. De Hollanders geloofden dat ze rechtstreeks van de Bataven afstamden. Maar dat was een fabeltje.

* Bataven, maar je mag ook Batavieren zeggen.
* Gallo-Romeinen waren Galliërs die zich gedroegen als Romeinen (Latijn spraken, zich kleedden volgens de Romeinse mode, enz.).
* Een cohort was een legereenheid van ongeveer 600 man. Een legioen bestond uit 10 cohorten.

---

SchoolTV: de opstand van de Bataven (filmpje van 1:40 minuten).
Teleac-film Romeinen en Bataven, afl. 3. Over het leven op het Bataafse platteland (24:02 min.). Teleblikaccount nodig!
Surfspin: hier vind je informatie over de limes (= de Romeinse Rijngrens).
Surfspin: hier vind je informatie over Noviomagus (= Romeins Nijmegen).
Surfspin: naar het keuzemenu Geschiedenis.
Naar het HOME van de Surfspin.

---

Geplaatst op 10 oktober 2008, het laatst gewijzigd op 14 mei 2009.

---

© Surfspin 2008-2009